نقد


نقدی روانشناختی بر دفتر شعرامین احراری " بارانی ام را برای تو پوشیده ام "

انتشارات : سخن گستر

سال انتشار : 1390

 

فاطمه قائدی

 

 

برای اولین بار واژه نقد روانشناختی در کتاب‌ "نقد روانشناسانه گونه کمیک" که موضوع آن متن ادبی- هنری است به کار گرفته شد. تا قبل از شارل مورون، موضوع تحقیقات روانشناسانه در خصوص ادبیات و هنر بیشتر معطوف به مولف بوده است. پیش از آن، نقد روانشناختی مولف محور بوده است، اما با حرکت رو به جلو  متن‌پردازی، توجه به متن، به حوزه‌‌هایی که تا پیش از آن، به طور انحصاری به مولف می‌پرداخته‌اند نیز سرایت کرد.

کتاب  "بارانی ام را  برای تو پوشیده ام " اولین مجموعه شعر شاعرجوان امین احراری ست که در این مجال از منظر روانشناختی و از دریچه های میانجی گری اجتماعی ، مکانیسم های دفاعی ، عواطف و کهن الگوها یا آرکی تایپ و نمادها به بررسی آن خواهم پرداخت.

از دریچه ی اول :باید گفت که  برای شاعر رشد و تحول نتیجه انگاره هایی از پیش آماده نیست بلکه شکل گیری آن در جریان فعالیت معنا دار اجتماعی اتفاق می افتد ، همانطور که از نظر ویگوتسکی رشد شناختی فرد ، بدون در نظر گرفتن محیط فرهنگی اجتماعی او قابل درک نخواهد بود. هر کارکرد عالی ذهنی ، پیش از آنکه بصورت یک فرایند روانشناختی در شخص رخ دهد، ابتدا در یک سطح اجتماعی وجود دارد. ویگوتسکی این موضوع را به عنوان انتقال از سطح بین ذهنی به درون ذهنی توصیف کرده و رشد تدریجی کارکردهای عالی ذهنی از طریق تعامل اجتماعی را درونی سازی نام نهاده است. مفهوم میانجی در دیالکتیک هگلی نیزنقشی اساسی دارد ،چرا که بر حسب آن انسان دیگر وابسته به شرایط بی واسطه طبیعت نیست بلکه وابسته به شرایطی است که به واسطه تمدن بشری که ساخته خود بشر است ، میانجی گری می شود. اگر چه جهان واقعی هنوز در نقش تعیین کننده بر انسان اثر می گذارد، اما چون این جهان تغییر یافته است، او نیز تغییر می یابد. انسان به واسطه کار، بر جدایی بین جهان عینی و ذهنی ، غلبه می کند و طبیعت را به صورت میانجی مناسبی برای رشد و تحول خویش در می آورد.

شاعر در بخش های بسیار زیادی از این کتاب تحت تاثیر محیط فرهنگی و اجتماع خود بوده است؛

در شعر "عروس دریایی" به گریه کردن دقت کنید که طبق افکار عمومی گریستن مساوی است با ضعف و شکنندگی و گاهی مطرود شدن، این تفکر تاجایی پیش رفته است که شاعرحتی با آوردن کلمه عروس هم جنسیت را پس زده و این ذهنیت درونی شده  را برای او نیز قائل می شود:

 

گریه کن عروس خلیج

کسی صدای گریه ی ماهیان را نمی شنود

کسی اشک ماهیان را نمی بیند ...(عروس دریایی ، ص66)

 

یا در شعر "کشیک" شاعر به اقتضای اجتماعی که انسان را - که به صورت استعاری تحت عنوان کشیک آورده شده است- به سمت پنهان کردن تمایلات سوق می دهد و به جایی می رساند که با شدت غرایز که با بار سنگین کلمه ی "خیره شدن" به اوج می رسد نهایتا باید به معطل بودن بسنده کند!

 

هر شب تمام شب را کشیک می دهم

مغازه ها

ویترین ها

اندام پشت لباس ها

کشیک ها می گویند

سهم ما از زن های روسپی خیره ماندن است....(کشیک، ص13)

 

نماهای دیگری از ذهنیت اجتماعی را ببینید:

 

من دیده ام شش میلیارد آدمی

که نقش های هم را پیش می برند

و فردا جای هم بازی می کنند... (شعر بارانی، ص56)

 

دنیا صفحه نمایش تاریکی  با شمارش معکوس (شعر زندانی ص17)

 

جهان با ما بیگانه است(شعر دنیا، ص39)

 

و بسیاری دیگر...

 

در مورد مکانیسم های دفاعی: آنچه بدیهی است اینکه،انسان همیشه در تعارض قرار دارد و اگر فشار این تعارضات بیش از حد بشود باعث به وجود آمدن اضطراب می شود؛ که این اضطراب ممکن است از طرف غرایز  باشد یا از طرف وجدان فرد یا از طرف محیط  که " من " باید برای دفاع از خودش و مبارزه با اضطرابها دست به یکسری دفاع‌ها بزند که فروید آنها را مکانیزمهای دفاعی نامید. چون اضطرابها تقریباً همیشه وجود دارند، پس انسان تا اندازه ای همیشه از این مکانیزم‌ها استفاده می کند. لازم به ذکر است که مکانیزم هوشیارانه صورت نمی‌گیرد و اگر برای رفع غریزه ای باشند آن را به طور کامل ارضاء نمی‌کنند و فقط تا حدی نیاز را کمتر می‌کنند.

 

انواع مکانیسم‌های دفاعی استفاده شده در شعرهای این کتاب:

 

جبران Compensation : برای پنهان داشتن حالات نا مطلوب، احساس حقارت ،

به وسیله ی مبالغه در نشان ویژه ای مطلوب :

 

تاریخ من عصر سنگ بود

و جغرافیای تو عصر دلهره...

 

تاریخ که از من بگذرد

زمین نفسی تازه خواهد کرد

حالا نفس می کشم

و تاریخ را با خود می کشانم (تخت خواب دونفره ص76)

 

واپس‌رانی یا سرکوب Repression : فرد سعی می‌کند یا افکار و انگیزه‌های نامقبول و خاطراتی که باعث شرمندگی و احساس گناه فرد می‌شوند از حیطه‌ی خودآگاهی حذف کند و فقط مبهم بیان می شوند:

 

 سهم ما از زن های روسپی معطل ماندن است....(کشیک، ص14)

 

دلیل تراشی Rationalization : تدبیر توضیحات یا عذرهای ظاهرا منطقی یا خوش نما و مردم پسندبرای رفتار، اعمال، باور ها ،امیال ... گذشته یا کنونی :

 

آقای قاضی

من زباله نبودم

آشغال شدم(شعر زندانی ص18)

 

انکار Denial : وقتی مواجهه با واقعیت بیرونی، بیش از حد سخت باشد فرد ممکن است منکر وجود این واقعیات ناخوشایند شود. در شعر کلمه با توجه به کلیت عاشقانه ی شعر به انکاری می رسیم که:

 

گاهی می شود دوستت نداشت

و دست از همه چیز کشید ( شعر کلمه 1 ص 32)

 

 

برگشت Regression : هنگامی که فرد در ارضاء تمایلات درونی خود با شکست مواجه گردیده و دچار ناکامی شود، از واقعیت‌های تلخ قبلی

عقب‌نشینی کرده و به الگوهای رفتاری مراحل قبلی باز می‌گردد .

 

 

مثلا در شعر " خواب " شاعر می گوید:

 

من دلم می خواهد تخت بخوابم

و خواب کودکی را ببینم

که بی دست و بی پا

زار می زند برای زندگی ( شعر خواب ص 52)

 

یا

 

بیا به عقب برگردیم

به صحنه ای که قطارها می ایستند

 و چمدان ها به دنبال مسافرهای خود می گردند(شعر اتوبوس ص67)

 

 خیال بافی Fantasy :  شخص به وسیله این مکانیزم دنیا را دلپذیر با

 

/ 169 نظر / 91 بازدید
نمایش نظرات قبلی
حافظ عظیمی

سلام حافظ عظیمی شما را به خوانش شعری با عنوان "راه رو" در وبلاگ "هم سایه های مشکوک" دعوت می کند.همچنین منتظر نظر شما اندیشمند،منتقد،شاعر و یا مخاطب شعر امروز می ماند. با تشکر

رامین خسروی

وبلاگ دموکراسیمانیست(رامین خسروی ) با مطالب و شعر به روز شده است : 1-به یاد مرحوم عباس حسنی برادر و دوست عزیزم که 25 مرداد سالگردش بود 2- بارسلونای کلمات رئال (نوشتاری بر کتاب شعر امین احراری ) 3- چند رباعی از خودم 4-راه اندازی کارگاه شعر کولاژدر شیراز 5- انجمن شعر کافه کتاب شیوه 6-دلبری با روسری هم قافیس مثل تو با پیروزی منتظر حظورتان می مانم ....

آرش سیفی

سلام باز هم بـــــرزوم . . از پنجره، از در، از این دیوار دلگیرم از زندگی و این همه تکرار دلگیرم . . . . . . منتظرم بای

مرگ

بسم الله ... مي بينيم افرادي كه عميق تر و داراي روح برجسته ترند ، بيشتر رنج مي برند از آنچه كه توده و عموم مردم لذت آني و هوس روزمره شانست .. انسان به ميزاني كه به مرحله ي انسان بودن ، نزديك تر مي شود و انسان تر است ، احساس تنهايي در او بيشتر مي شود .. مي بينيم كساني كه به ميزاني كه روح اوج مي گيرد ، انديشه تعالي پيدا مي كند ، از جامعه و زمان فاصله مي گيرد .. و در جامعه و زمان تنها مي ماند منتظرتم با معرفت نديدم

لاله شجاعی

سلااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااام چه خبر شاعر دلم براتون تنگ شده کجایییییییییییییییییییییی؟[دلشکسته]

پژمان الماسی‌نیا

• اسب از دشت گذشت • با باد رفت • تا فصل دیگر. • • • • • • خیلی دورتر از سایه‌ی دست... / نوشته‌ی علیرضا نوری ••• نقد و بررسی پنجمین مجموعه‌شعر پژمان الماسی‌نیا.

محسن جعفری

باچهار كوتاه منتظرم مهربان. نگاهم كن تا كوتاه نشوم.

رامین خسروی

وبلاگ دموکراسیمانیست(رامین خسروی ) با مطالب و شعر به روز شده است : 1-به یاد مرحوم عباس حسنی برادر و دوست عزیزم که 25 مرداد سالگردش بود 2- بارسلونای کلمات رئال (نوشتاری بر کتاب شعر امین احراری ) 3- چند رباعی از خودم 4-راه اندازی کارگاه شعر کولاژدر شیراز 5- انجمن شعر کافه کتاب شیوه 6-دلبری با روسری هم قافیس مثل تو با پیروزی منتظر حظورتان می مانم ....

saman

سلام به همه دوستانی که در تمام این مدت با من آشنا شده اند و مرا می شناسند و امیدوارم که همیشه سرزنده و سربلند و در تمام لحظات زندگی پیروز و شادکام باشند . بیشتر دوستان را در تمامی وبلاگهایم کم و بیش می شناسم و با مطالب ایشان آشنا هستم از این رو خواستم وبلاگهای دیگر خود را به دیگر دوستان معرفی کنم تا مرا در پیشبرد و ادامه کار راهنمایی و تشویق نمایند چرا که لازمه همه موفقیت ها تشویق و تلاش و پشتکار داشتن است . ۱- مستی و راستی (مجموعه ای از اشعار و نوشته های من است) که از سالهای قبل از ۱۳۸۰ که در دسترس بوده اند در وبلاگ ذخیره کرده ام . www.masti-o-rasti.blogfa.com 2- راهنمایی و آموزش مسائل جنسی و زناشویی www.saman-love.blogfa.com 3- مقالات و مطالب گوناگون (در زمینه ادبیات تاریخ ادیان فلسفه عرفان اساطیر باستان فرهنگ و تمدن فناوری و تکنولوژی روانشناسی پزشکی جنسی و زناشویی دانستنیهای علمی سینما و تئاتر و ...) www.samanloo.blogfa.com 4- آنچه در جهان می گذرد و ما نمی دانیم؟!(در زمینه صاحبان رسانه ها فراماسون ها شیطان پرستی صهیونیسم ادیان سامی مصر باستان و فراعنه اسرائیل یهود معبد سلیمان کابالا